أحمد بن محمد مسكويه الرازي ( مترجم : ابو القاسم امامى و على نقى منزوى )

168

تجارب الأمم ( فارسى )

برنج ، تاك ، خرما ، خرمابن ، زيتون‌بن ، نهاده‌هايى چنين بنهادند : بر هر گريب زمين گندم و جو يك درهم . بر هر گريب تاكستان هشت درهم . بر هر گريب خرماستان هفت درهم . بر هر چهار خرمابن پارسى يك درهم . بر هر شش خرمابن پست يك درهم . بر هر شش زيتون‌بن يك درهم . و تنها بر خرمابنانى باج نهادند كه در باغى رسته باشند و گرد هم باشند نه تك درخت ، و از فراورده‌هاى هفتگانه جز اين را فرو نهادند و مردم را زندگى نيرو گرفت . باج سرانه را جز بر نژادگان و بزرگان و رزمندگان و هيربدان و دبيران و پيشگران شاه ، بر تودهء مردم ببستند و آنان را بر چند گروه كردند : گروه دوازده درهم ، گروه هشت درهم ، گروه شش درهم ، و گروه چهار درهم ، كه به توانايى و ناتوانى مرد بسته بود . بر آنان كه كمتر از بيست يا بيشتر از پنجاه سال داشتند باج نبستند . سپس ، اين نهاده‌ها را به نزد خسرو برداشتند و خسرو بپسنديد و فرمود تا به كار بندند و بر پايهء آن باج را سالانه در سه بهر بستانند و آن را همداستانى [ 1 ] بناميد ، يعنى : باجى كه همه بدان خوشنود بودند . اين همان نهاده‌هايى است كه عمر خطّاب ، كه خدا از او خشنود باد ، آنگاه كه پارس را بگشود از آن پيروى كرد و فرمود تا از آنان كه به باور نيامده‌اند باج سرانه بر همين آيين بستانند . جز اين كه عمر بر هر گريب زمين ويران همان را نهاد [ 100 ] كه اگر كشته بود باج آن مىبود . و بر هر گريب زمين گندم و جو يك تا دو كفيز [ قفيز ] گندم بيفزود و آن را برگ سپاهيان كرد . عمر ، به ويژه در عراق ، نهاده‌هاى خسرو انوشروان را كه بر زمين و خرماستان و زيتون بن و سرها نهاده بود به كار بست و باجى را كه خسرو از برگ و نواى مردم برداشته بود وى نيز برداشت و ببخشود .

--> [ ( 1 ) ] در متن : ابراسيار ، بى هيچ نقطه . نقطه‌ها از طبرى است . ( 2 : 962 ) . همداستانى را بلعمى به كار برده است . بسا كه ابراسيار تصحيفى از همين كلمه باشد .